14.11.2013r. - Skutki pracy nocnej zmianowej - "odwr鏂enie" harmonogramu 4 BOP

Od czasu naszego powstania pr鏏ujemy jako, zwi您ek u鈍iadomi wszystkim jak bardzo szkodliwa dla zdrowia jest praca zmianowa. Szukali鄉y i szukamy dalej rozwi您a, kt鏎e mog造by z豉godzi skutki oddzia造wania na zdrowie i samopoczucie pracownik闚 zmianowych. Nie ma w hutnictwie systemu pracy, kt鏎y pozwoli豚y na wyeliminowanie pracy nocnej, jednocze郾ie zapewniaj帷 ci庵這嗆 produkcji i obs逝gi urz康ze. Najbardziej dotkliwe w systemie 4-OBP s nocne zmiany. B璠ziemy przekonywa pracownik闚 i pracodawc do "odwr鏂enia" harmonogramu rocznego pracy w ruchu ci庵造m tak, aby po nocnej i przed podj璚iem nocnej zmiany zapewni jak najwi璚ej czasu wolnego na regeneracj si witalnych, co odbije si w naszym przekonaniu na zdrowiu pracownika i jako軼i wykonywanej przez niego pracy.
Jak ka盥a zmiana i ta na pewno wzbudzi wiele dyskusji, zach璚amy do niej poprzez bezpo鈔edni kontakt z naszym biurem jak i poprzez nasz stron internetow?

Poni瞠j prezentujemy opracowanie naukowc闚 z Centralnego Instytutu Ochrony Pracy w celu zwr鏂enia uwagi zainteresowanych na ten problem.
Praca zmianowa, zw豉szcza nocna, jest przyczyn wyst瘼owania stanu przewlek貫j desynchronizacji zewn皻rznej. Przystosowywanie si faz rytm闚 endogennych do faz synchronizator闚 zewn皻rznych, odbywa si za ka盥ym razem, gdy ma miejsce przej軼ie ze zmiany rannej lub popo逝dniowej na nocn i odwrotnie.
W鈔鏚 zlece opracowanych podczas Konferencji Wsp馧pracuj帷ych ze 安iatow Organizacj Zdrowia (WHO) O鈔odk闚 Zdrowia Pracuj帷ych znalaz si zapis:
"Mo磧iwo嗆 adaptacji do niekonwencjonalnego rytmu pracy jest osobniczo zr騜nicowana. Starzenie si obni瘸 zdolno軼i adaptacyjne, w zwi您ku, z czym nie zaleca si pracy trzyzmianowej dla 瘸dnego pracownika powy瞠j 45 roku 篡cia".
Objawy braku tolerancji pracy zmianowej/nocnej


-Zesp馧 ma這 charakterystycznych dolegliwo軼i/objaw闚 wynikaj帷ych z niemo積o軼i dostosowania si do wykonywania pracy nocnej i zmianowej w d逝窺zej skali czasu takich jak:
-zaburzenia snu, funkcji uk豉du pokarmowego i sercowo-naczyniowego
-chroniczne zm璚zenie, zaburzenia psychoneurotyczne
-zaburzenia funkcjonowania spo貫cznego
-nasilenie palenia papieros闚 i spo篡wania u篡wek, alkoholu, lek闚
-niech耩 do dalszego wykonywania pracy zmianowej

Skutki pracy zmianowej najcz窷ciej rozpatruje si w trzech podgrupach, jako :
-o skutki socjologiczne
-o skutki biologiczne
-o skutki zdrowotne.
Skutki socjologiczne dotycz 篡cia pozazawodowego pracownik闚 zmianowych, nocnych. Wykonywanie pracy w porze, gdy inni 酥i i wynikaj帷a z tego potrzeba snu w porze dnia, to niew徠pliwe utrudnienie dla aktywnego uczestniczenia w 篡ciu spo貫cznym i politycznym.

Skutki socjologiczne pracy zmianowej
Upo郵edzenie:
-udzia逝 w 篡ciu spo貫cznym i politycznym
-korzystania z form wypoczynku(relaksu) zinstytucjonalizowanego
-aktywno軼i pozazawodowej i towarzyskiej
-篡cia rodzinnego
Praca w nocy przyczynia si do znacznego utrudnienia kontakt闚 rodzinnych. Czas przeznaczony na wypoczynek, po pracy na nocnej zmianie, oznacza skr鏂enie czasu po鈍i璚anego rodzinie, dzieciom. Mo瞠 to wp造wa na os豉bienie kontakt闚 z najbli窺zymi. Warunki zapewniaj帷e w豉軼iwy odpoczynek i sen w porze dnia, zwi您ane z eliminacj ha豉su i odpowiednim zaciemnieniem pomieszczenia, mog wymusza ograniczenie aktywno嗆 pozosta造ch cz這nk闚 rodziny. Rezygnacja ze snu lub ograniczanie d逝go軼i snu przez pracownika zmianowego nie poprawia tej sytuacji, gdy cz瘰to wywo逝je u niego nerwowo嗆, zniecierpliwienie i znu瞠nie, sprzyjaj帷e ryzyku konflikt闚 rodzinnych.

W鈔鏚 skutk闚 biologicznych pracy zmianowej nale篡 podkre郵i konieczno嗆 wykonywania pracy w porach doby, gdy nat篹enie proces闚 fizjologicznych jest obni穎ne, gdy sprawno嗆 umys這wa cz這wieka jest najni窺za). Fakt ten stanowi podstawowy problem z punktu widzenia bezpiecze雟twa pracy.

Skutki biologiczne pracy zmianowej
-wykonywanie pracy umys這wej w niewykorzystanych fazach rytmu oko這dobowego
-niezgodno嗆 faz rytm闚 czynno軼i fizjologicznych (trawienia i rytm闚 przewodu pokarmowego, nietypowe pory przyjmowania posi趾闚)
-zmiany charakterystyk rytm闚 oko這dobowych (zw豉szcza w pracy nocnej), tj. amplitudy, akrofazy, okresu "niepe軟owarto嗆" snu
Problem pracy zmianowej jest problemem z這穎nym, gdy na poprzednio wymienione skutki socjologiczne i biologiczne nak豉daj si skutki zdrowotne. Zaj璚ia zawodowe pracownik闚 zmianowych nierzadko wykonywane s w stresorodnym 鈔odowisku pracy. Oba te czynniki 陰cznie wp造waj niekorzystnie na stan zdrowia pracownika, obci捫enie psychiczne, stopie nasilenia objaw闚 klinicznych podmiotowych i przedmiotowych,

Stres psychologiczny i przeci捫enie prac prowadz w swych skutkach do:
-o braku satysfakcji zawodowej
-o objawu "wypalania si"
-o depresji
-o zaburze snu
-o zwi瘯szonej cz瘰to軼i wyst瘼owania chor鏏 sercowo-naczyniowych w tym choroby wie鎍owej i nadci郾ienia t皻niczego.
Skutki zdrowotne pracy zmianowej


-Schorzenia u豉du pokarmowego
-Zaburzenia snu
-B鏊e nadbrzusza, zgaga, zaburzenia perystaltyki jelitowej, choroba wrzodowa
-Zmiany w wydzielaniu hormon闚, zmiany w hypnogramach, r騜ne postacie bezsenno軼i, deficyt snu
-Zaburzenia neuropsychiatryczne
-Schorzenia ukl豉du kr捫enia
-nerwice, stany l瘯owe, depresje, lekomanie
-choroba wie鎍owa, nadci郾ienie t皻nicze
Na podstawie bada naukowych stwierdzono, i zaburzenia czynno軼i przewodu pokarmowego i zaburzenia metaboliczne wyst瘼uj u 25-75 % zatrudnionych w trybie zmianowym i tylko 10-25 % pracownik闚 dziennych. Choroba wrzodowa wyst瘼uje 2-8 razy cz窷ciej u pracownik闚 zmianowych z prac w nocy i rozwija si ju po 5-6 latach zatrudnienia, za u pracownik闚 dziennych dopiero po 12-14 latach.
W badaniach przeprowadzonych w ko鎍u lat 90-tych stwierdzono, 瞠 u pracownik闚 zmianowych ryzyko chor鏏 uk豉du kr捫enia jest wi瘯sze o 40% w por闚naniu z pracownikami dziennymi.
W ostatnich latach du瞠 zainteresowanie ze wzgl璠u na cz瘰te skojarzenie z chorob wie鎍ow i wyst瘼owaniem zaburze rytmu serca budzi zesp馧 bezdechu nocnego (sleep apnea syndrome) - stan patologiczny charakteryzuj帷y si wyst瘼owaniem podczas snu kr鏒kotrwa造ch (powy瞠j 10 s) okres闚 zahamowania oddychania, poprzedzonych zwykle g這郾ym chrapaniem.
Wyst瘼uje on g堯wnie u oty造ch m篹czyzn, lecz w鈔鏚 innych czynnik闚 ryzyka wymieniana jest praca nocna i zmianowa. Dla os鏏 dotkni皻ych t dolegliwo軼i charakterystyczna jest senno嗆 w ci庵u dnia i tendencja do mikrodrzemek.
Dla pracodawcy, nast瘼stwem negatywnych skutk闚 pracy zmianowej jest wzrost absencji chorobowej, mniejsza wydajno嗆 pracy, ryzyko konflikt闚 personalnych. Na nocnej zmianie stosunkowo cz窷ciej ni na zmianie dziennej zdarzaj si wypadki, kt鏎ych przyczyn jest tzw. "b陰d ludzki". Liczba b喚d闚 pope軟ianych przez r騜ne grupy zawodowe pracownik闚 zmianowych wi捫e si z por doby, w jakiej jest wykonywana praca. Wykazano jej zwi您ek z krzyw dobowej zdolno軼i do pracy zar闚no fizycznej jak i umys這wej. Nale篡 pami皻a, 瞠 b陰d pope軟iony przez pracownika to nie tylko zagro瞠nie dla jego zdrowia czy gorszy efekt ekonomiczny produkcji. W pracach takich jak kontrola ruchu lotniczego, nadz鏎 urz康ze elektrowni, transport substancji toksycznych czy wybuchowych, pope軟ienie b喚du to zagro瞠nie dla 篡cia wielu ludzi lub dla 鈔odowiska naturalnego. Przyk豉dem mog by dwie wielkie katastrofy elektrowni atomowych: Three Miles Island (USA, godz. 04:00) i Czarnobyl (Ukraina, godz. 02:23), oraz zak豉d闚 chemicznych w Bhopal (Indie, godz. 00:40). W chwili obecnej liczb ofiar 鄉iertelnych ostatniej z wymienionych katastrof szacuje si na oko這 16 tys. os鏏.
Wyniki analizy wypadk闚 w鈔鏚 pracownik闚 zmianowych, wskazuj, 瞠 ryzyko zaistnienia wypadku i urazu w ci庵u kolejnych nocy pracy zmianowej, jest o oko這 6% wy窺ze podczas drugiej nocy, o 17% wy窺ze podczas trzeciej nocy i o 36% wy窺ze podczas nocy czwartej (Folkard S., Akersted T.2004).
Ca趾owita eliminacja negatywnych skutk闚, jakie wywiera na pracownika praca zmianowa czy nocna, nie jest mo磧iwa (fol. 10). Ograniczenie ich polega na poszukiwaniu kompromisu mi璠zy mniejszym lub wi瘯szym z貫m wynikaj帷ym ze stresu i niew豉軼iwych faz rytm闚 biologicznych. (fol. 11). Cz窷 przyczyn z貫j tolerancji pracy zmianowej zale篡 od warunk闚 篡cia domowego wymagaj帷ego dostosowania do takiego trybu pracy.
Dzia豉nia podejmowane przez pracodawc闚, fizjolog闚, lekarzy czy psycholog闚 zmierzaj w kierunku poprawy organizacji pracy, poprawy opieki zdrowotnej i popularyzacji w鈔鏚 rodzin zasad prawid這wego 篡wienia, higieny snu i wypoczynku oraz problem闚 zdrowotnych dotycz帷ych pracownik闚 zmianowych.
Podejmuj帷 dzia豉nia zmierzaj帷e do poprawy bezpiecze雟twa pracy zmianowej (zw豉szcza nocnej) i lepszej tolerancji jej przez pracownik闚 nale篡 uwzgl璠nia nast瘼uj帷e fakty: najwi璚ej problem闚 z ca貫j pracy zmianowej stwarza zmiana nocna, by mo瞠 rozwi您aniem w pewnych sytuacjach by這by zwi瘯szenie liczby personelu zatrudnionego na tej zmianie szybka rotacja zmian (co kilka dni) uwa瘸na jest za lepsz w por闚naniu z rotacj woln. Wyra幡ie preferuje si zmian okresu pracy zgodnie z ruchem zegara: zmiana ranna - popo逝dniowa- nocna) zmiana ranna rozpoczynaj帷a si o 06:00 wp造wa na deficyt snu (zw豉szcza fazy REM) - lepiej, by rozpoczyna豉 si godzin p騧niej czas trwania zmiany mo瞠 by wyd逝穎ny do 10-12 godzin, lecz nale篡 uwzgl璠ni narastaj帷e w闚czas zm璚zenie i zwi瘯szone ryzyko wypadku czynniki, kt鏎e mog 豉godzi skutki pracy zmianowej to: poprawa 篡wienia, prawid這wa higiena snu, lepsza profilaktyka i opieka zdrowotna, dost瘼no嗆 urz康ze rekreacyjnych znane s dowody 鈍iadcz帷e o korzystnym dzia豉niu jaskrawego 鈍iat豉 na 豉godzenie skutk闚 pracy nocnej u pracownik闚 zmianowych. Jednak瞠 metoda fototerapii nie jest jeszcze rozpowszechniona.


Czynniki negatywnie wp造waj帷e na tolerowanie i powodzenie pracy zmianowej
-wiek powy瞠j 50. roku 篡cia
-wykonywanie pracy zmianowej poza sta陰 prac dzienn
-intensywne i pracoch這nne zaj璚ia domowe(wa積e u kobiet)
-chronotyp poranny(skowronek)
-sk這nno嗆 do zaburze snu
-osobowo嗆 neurotyczna (introwersja)
-choroby psychiczne
-alkoholizm i narkomania
-przebyte i trwaj帷e schorzenia przewodu pokarmowego
-padaczka
-cukrzyca
-choroby uk豉du kr捫enia
-alergie
Praca zmianowa - planowanie czasu pracy
Poszukiwanie najlepszego rozk豉du pracy zmianowej to d捫enie do kompromisu mi璠zy mniejszym lub wi瘯szym skutkiem wynikaj帷ym ze stresu i niew豉軼iwych faz rytm闚 biologicznych
Centralny Instytut Ochrony Pracy - Pa雟twowy Instytut Badawczy